Изьватас – коді найӧ?

Изьва ю пӧлӧн изьватаслӧн овмӧдчӧм

18 нэмся мӧд юкӧнӧдз Изьва сикт вӧлі Изьва ю дорын изьватаслӧн дзик ӧти оланінӧн. Но 1740-ӧд вояссянь изьватас зэв зіля заводитӧны овмӧдчыны Изьва ю катыд да кывтыд муясын. Медводдзаясӧн лоисны Изьва сикт гӧгӧрын сиктъяс – Сизяб (Ыб) (артмӧма 1745-1763 воясын), Гам (1745-1763), Ласта (1745-1763), Мокчой (1745-1763), Кулим (1745-1763). Сэсся заводитӧны артмыны сиктъяс да грездъяс катыд веськыд берегас – Шелляюр (1763-1766), Діюр (1763-1772), Краснобор (1763-1765), Галпи (1763-1769; медводдза нимыс – Дібӧж), Галфедь (артмӧма 1763 во бӧрын), Кельчиюр (1763-1770), Изьвавом либӧ Усьте (1763-1766), Кыдзкар (1777). Тайӧ жӧ кадӧ артмӧ и Картаёль сикт (1763-1768), Изьва юлӧн шуйга берегас Изьва сиктысь лунвылынджык.

Картаёль нималӧ сійӧн, мый сикт дорын вӧліны аддзӧмаӧсь миян эраӧдзса II сюрсӧд вося – миян эраса I сюрсӧд вося 5 важъя овмӧдчӧмин. Тайӧ жӧ кадпаснас пасйӧны и Краснобор сикт дорын 19 нэмын аддзӧм кӧрт кӧлуй. Сёрджык кадӧ, стӧчджыка кӧ, ыргӧн-бронза нэм помын да кӧрт нэм заводитчигӧн артмӧны Чаркабӧж сикт дорын овмӧдчӧминъяс. Найӧ лӧсялӧны Ванвисдін культура кадлы. Важъя овмӧдчӧминъяс аддзисны и Кельчиюр сикт дорысь. Археологъяс серти, медводдза овмӧдчӧминъясыс тані лоисны мезолит кадӧ на. Стӧч тайӧ кадӧ артмӧма вӧлӧм сиктсянь неылын лунвыв-рытыввылӧ важ йӧзлӧн оланін. Сыкӧд матын эм и мӧд оланін, сійӧ артмылӧма бронза нэмын.

19 нэмын изьватас заводитӧны овмӧдчыны мукӧд муясын. 19 нэмлӧн медводдза юкӧнас артмӧны татшӧм сиктъяс да грездъяс: Пиль Ёгор (легенда серти сылы подувсӧ пуктіс 1804 воын Изьваса кресьтянин Рочев, но документъясын медводдзаысь сійӧ паныдасьлӧ 1859 воын сӧмын), Шель (артмӧма 1840-ӧд воясын), Няшабӧж (1846). 19 нэмлӧн мӧд юкӧнас артмӧны Бакур (артмӧма 1850 да 1859 вояс костын), Брыка (1850-1859), Варыш (1850-1859), Васильевка (1850-1858), Ёль (1850-1859), Кипъёва (1855), Косъёль (документъясын медводдзаысь паныдасьлӧ 1859 воын), Вертеп (артмӧма 1859 во бӧрын; легенда серти, артмӧма ӧттшӧтш Краснобор сикткӧд 18 нэмын нин), Чаркабӧж (1878), Мирскӧй (медводдза керкаыс тані вӧлӧма нин 1870 воын), Чика (1879).

Изьва ю, кӧні 18 да 19 нэмъясын овмӧдчисны изьватас. Фотоыс татысь.

Изьватаслӧн семьяыс тайӧ кадӧ пырджык вӧлі уна челядя. Мукӧддырйи вӧлі весиг 15 челядь. Сідз, Букур приходса исповедальнӧй ведомосьтъяс серти, 1892-1917 воясын семьяясын шӧркодя вӧлі 11-13 морт.

19 нэм помса Изьва – тайӧ Кардор губернияын сикт, кӧні чужӧ медся уна челядь. Но и кулалісны кагаясыс тшӧтш зэв ёна – 1000 чужӧм кагаысь кувсьыліс 213-сянь 484 кагаӧдз. Кулӧм помкаясӧн ёнджыка вӧліны висьӧмъяс да эпидемияяс – ляті (1896), писти (1900), скарлатина (1901).

19 нэм помын изьватас заводитӧны овмӧдчыны Из (Урал) сайӧ (Об ю пӧлӧн) да Кола кӧджӧ, тані ӧнӧдз на олӧны воысьяслӧн йылӧмыс (рӧдвужыс).

Pages: 1 2 3 4 5 6