Изьватас – коді найӧ?

Изьватаслӧн удж сикас да экономика. Кӧр видзӧм

Медводз изьватас ёнджыкасӧ олісны вӧралӧм, тшак-вотӧс ӧктӧм, чери кыйӧм, скӧт видзӧм да видз-му вӧдитӧм тшӧт весьтӧ. Но 18 нэм шӧрын нин медшӧр уджнас лоӧ кӧр видзӧм. Тайӧ кадӧ изьватас заводитӧны нин петавны тундраӧ кӧръясӧн.

Найӧ унатор босьтісны войвывса суседъяслысь, яранъяслысь, но пыр бурмӧдісны кӧр видзанногсӧ. Сідз, изьватас медводдзаӧн мӧвпыштісны “бригада-вахтаа” кӧр видзанног. Сылӧн медшӧр аслыспӧлӧслуннас вӧлі кӧялан (кочуйтан) оланногысь ӧтилаын олӧм-вылӧм вуджӧм да ас олан сикт-грездъяс дорӧ тӧв кежлӧ кӧр стадаяссӧ вайӧдӧм. Выльторъясӧн сідзжӧ вӧліны стадаяссӧ во чӧж видзӧм-дӧзьӧритӧм, саридз дорӧ бурджык кадӧ мунӧм, кӧръяссӧ висьӧмъясысь кокасьтӧм да с.в.

Изьватас медводдзаӧн вӧчисны кӧр видзӧмсӧ экономикаын вузӧс юкӧнӧн да лӧсьӧдісны колястӧм производство. Найӧ вузалісны кӧрысьлысь ставсӧ – яйсӧ, кусӧ, сыысь вӧчӧм нярсӧ, сюръяссӧ, лысӧ да ставнас гырк пытшкӧссӧ.

1842 воын изьватаслӧн вӧлі 124 сюрсысь унджык кӧр, а 1882 воын нин – 194,5 сюрс. 19 нэм помын изьватас лоисны медгырысь кӧр видзысьясӧн Большеземельскӧй тундраын. Дерт, такӧд тшӧтш сӧвмисны и кӧр видзӧмкӧд йитчысь занятиеяс: няр вӧчӧм, транспорт, кӧр прӧдуктаӧн вузасьӧм. Шуам, 1900 во кежлӧ нярсӧ вӧчисны 62 кучик вӧчан заводын, и ставыс найӧ вӧліны изьватас промышленникъяслӧн. Няр вӧчан шӧринъясӧн вӧліны Изьва да Краснобор вӧлӧсьтъяс.

Войвывса кӧръяс. Фотоыс татысь.

Зэв ёна сӧвмӧ вузасьӧм. Изьватас-вузасьысьяс топыда йитчӧны нималана ярманга шӧринъяскӧд – Туръя, Емдін, Яренск, Туглим да Совдоркӧд. Совдорса ярманга вылӧ вайлісны чери, кӧр ку да мукӧдтор. Регыд и самӧй Изьваын тшӧтш лоисны ярмангаяс: кыкысь тӧлын и ӧтчыд гожӧмын. Сэні позис ньӧбны быдсяматор: кӧр прӧдуктаяс, сьӧла-ура, пӧтка, гӧрд да еджыд чери, мӧс вый да вӧрпа ку. Гашкӧ, кодӧскӧ чуймӧдас тайӧ лыддьӧгас мӧс вый? Йӧла скӧтсӧ Изьваӧ вайлісны Югдінысь. Но мӧс видзӧмын сідз жӧ, кыдзи и кӧр видзӧмын, изьватас водзмӧстчисны и лӧсьӧдісны вайӧм скӧт подув вылын выль пӧрӧда. Выль пӧрӧдаыс вӧлі сэтшӧм бур, мый 19 нэм шорын быдлаын гижисны: “Некутшӧм мӧд местаын Кардор губернияын оз вӧчны сэтшӧм чӧскыд йӧв да вый, Изьва кындзи… и тані весиг сыр ньӧти абу лёкджык голландия сырысь”. Ӧніӧдз изьваса йӧла прӧдукцияыс нималӧ оз сӧмын Коми Республика пасьта, но и Россияын.

19 нэм помын-20 нэм заводитчигӧн пӧшти быд сиктын Изьва ю пӧлӧн вӧліны миллионеръяс. Изьватаслӧн котыр кланъяс контролируйтісны зэв ыджыд муяс Кола кӧджсянь Об лайколаӧдз. Стӧч изьватас котыр нуӧдісны став ичӧт чукӧра тӧварӧн вузасьӧмсӧ Россияса европейскӧй войвылын. 19 нэм помын-20 нэм заводитчигӧн изьватас нярӧн заводитісны водитчыны быдлаын, шуам, Парижын мода петкӧдланінъясын. Сідз, тайӧ вузасьӧмлӧн колясъясыс ӧнӧдз на эмӧсь изьватас сёрнисикасын, шуам, “канапель” кыв (canapel — диван (изьватас ногӧн — пуысь вӧчӧм вундалӧмӧн мичмӧдӧм диван).

Кӧр видзӧм пуктіс подув абу сӧмын экономика сӧвмӧмлы, но и выль муясӧ водзӧ овмӧдчӧмлы-паськалӧмлы. 19 нэм заводитчигкежлӧ кӧ вӧлі овмӧдӧма сӧмын Изьва юлӧн улыс юкӧныс да сы дорӧ йитчысь Печӧра ю пӧлӧн муяс, то 19 нэм помас нин вӧлі овмӧдӧма ставнас Шӧр Печӧра вожъясыс (Колва, Усва юяс), Большеземельскӧй да Канин тундра, Кола кӧдж, Об ю ковтыс. И быдлаын изьватас артмӧдісны сикт-грездъяс.

Pages: 1 2 3 4 5 6