Мӧд муясӧ овмӧдчӧм изьватас

Изсай

Из сайӧ изьватас заводитісны овмӧдчыны XIX нэмса медводдза юкӧнын. Медшӧр помканас, кыдзи и Кола кӧджӧ вуджӧмлӧн, вӧлі кӧръяслы йирсянінъяс паськӧдӧм. Йӧз висьталӧм серти, тайӧ кадӧ нӧшта и кӧръясыс ёна кулалісны Халмер ю да Народа ю йывъясын. Изьватаслӧн шӧр овмӧдчанінъясӧн лоис некымын сикт: Мыжы с., Сосьва с., Обдор с. (ӧні Салехард), Кушеват с., Берёзов кар (ӧні поселок). 1842 воын вӧлі лӧсьӧдӧма и Саранпауль с.

Изьватас воысьяслӧн медшӧр уджнас вӧлі кӧр видзӧм. Гожӧмнас изьватас ас стадаясӧн ветлісны Из дорӧ, а кӧч тӧлысь-йирым тӧлысьын вуджисны тӧвъяинӧ, и тӧвйисны вӧльгым тӧлысьсянь рака тӧлысьӧдз. Тӧвъяиныс вӧлі некымын: ӧтияс кольччылісны Ляпин да Сыня юяс костын, мӧдъяс мунлісны Сыня да Об юяс ковтысӧ, сэсянь кайлісны Полуй ю йылӧдз, а мукӧддырйи весиг Надымӧдз. Рака тӧлысьын бергӧдчисны бӧр.

Изьватас вӧліны озыр кӧр видзысьясӧн, налӧн вӧліны ыджыд стадаяс. Сідз, 19 нэм помас сӧмын Межипаульскӧй чомъяс (юртаяс) да Ляпин ӧзын костын кочуйтісны изьватаслӧн кызьысь унджык чум, и налӧн вӧлі 20-30 сюрс кӧр. Ставнас жӧ изьватас кӧр видзысьяслӧн угӧддьӧяс вӧлі зэв ыджыд: Изсянь Об юӧдз да весиг Об сайӧдз, Полуй да Куноват юяс кост. Ӧткымын изьватас вуджлісны и Надым ю да ветлісны Тазов лайколаӧдз.

Изсайса изьватаслӧн лыдыс содіс естественнӧя (чужис уна кага, налӧн лыдыс некымын пӧв вевтыртіс кулӧмаяслысь лыдсӧ), и содтӧд на воисны выль овмӧдчысьяс. Из сайын изьватас активнӧя овмӧдчисны выль муясын 1920 вояс помӧдз-1930 вояс заводитчытӧдз.

XIX нэм помсянь 1920-ӧд вояс шӧрӧдз изьватаслӧн овмӧдчанінъясыс содісны Надым, Ныда, Казым, Пур юяс пӧлӧн. Заводитчӧ и миграциялӧн сідз шусяна “мӧд гы”: шуам, Мыжы сиктын олысь изьватас вуджӧны овны Самбург сиктӧ.

Изьватас колисны ас бӧрсяыс тайӧ инъясын казьтӧд – иннимъяс. Сідз, коми да сораса коми-яран нимъяс паныдасьлӧны Рытыв Сибырын — Из гӧраяс да Об ю костын, ХВАК-са Березовскӧй районын, Октябрьскӧй да Белоярскӧй районъяслӧн войвыв юкӧнъясын, ЯЯАК-са Шурышкарскӧй, Приуральскӧй районъясын да Надымскӧй районлӧн рытыв-лунвыв юкӧнас.

Ӧні изьватас ёнджыка олӧны ХВАК-са Березовскӧй районын, ЯЯАК-са Шурышкарскӧй, Приуральскӧй да Пуровскӧй районъясын. ЯЯАК мутасын эм 10 гӧгӧр изьватас ансамбль да фольклорнӧй котыр. Шурышкарскӧй районса “Северная Панорама” газетын петӧ изьва кыв вылын “Войвыы Му” содтӧд. “Ямал-Регион” телекомпаниялӧн эм торъя уджтас изьва кыв вылын – “Изьватас олэм”. Таысь кындзи, изьватас йылысь висьталӧны и “Северный колорит” роч уджтасын. Мыжы сиктын эм ЯЯАКын дзик ӧтка этнографическӧй музей – “Коми керка”, тані петкӧдлӧма Рытыв Сибырса комияслысь традиционнӧй культурасӧ.

Pages: 1 2 3 4