Мӧд муясӧ овмӧдчӧм изьватас

Кола кӧдж

Медводдзаясӧн рытыввылӧ мунісны Поликарп Рочев, Иван, Мартын и Арсений Терентьевъяс, Степан Филиппов, Федор Канев, Тимофей Чупров да яран Ананий Хатанзей. Медводдза чукӧрас вӧлі 65 морт. 1883 вося арнас 9000 юра кӧр стадаӧн найӧ петісны ылі туйӧ Кола кӧджлань саридз вадорті. 1884 вося тулысын найӧ воӧдчисны Кандалакша куръяӧдз и йи вывті вуджисны Кола кӧджӧ. 1886-1887 воясся тӧвнас найӧ воисны Ловозероӧ, саам сиктӧ. Изьватаслы кажитчис тайӧ выль оланіныс, и найӧ кӧсйисны Кола уездын кольччыны, но налӧн эз вӧв некутшӧм юридическӧй подув та вылӧ. Уна ног найӧ корисны юридическӧй разрешениесӧ. И сӧмын 1896 воӧ куим семьялы вӧлі сетӧма татшӧм позянлуныс губернияса власьтӧн, а мукӧд изьватасыс водзӧ олісны абу тырвыйӧ законнӧя.

1898 воын Ловозероын оліс 121 коми (69 мужичӧй и 52 нывбаба). 1901 воын вӧлі нин 151 морт (87 мужичӧй и 64 нывбаба), а 1902 воын – 206 морт (110 мужичӧй и 96 нывбаба). Такӧд тшӧтш водзӧ локталісны Изьва ю пӧлӧнса вӧлӧсьтъясысь выль йӧз. Та вӧсна 1915 воын нин Ловозероын оліс унджык изьватас саамъяс серти (439 изьватас 690 мортысь).

1934 во водзын Ловозерскӧй районын оліс 764 изьватас, тайӧ районын став олысь лыдысь 48%, а 1938 воын нин – 964 морт (став олысьысь 80%).

1979 воын Мурманскӧй обласьтын оліс 2007 коми, 2002 воын — 2177 коми (на пиысь 1128 изьватас; но збыльвылас изьватаслӧн лыдыс ёна унджык), 2010 воын — 1649 коми (на пиысь 472 изьватас).

Ловозерскӧй районын овмӧдчигӧн изьватас бара жӧ лӧсьӧдісны выль сиктъяс: Ивановка (1917), Каневка (1924), Краснощелье посёлок (1921, медводдза нимыс – Красная Щелья), Оксино (1926) да Макаровка посёлокъяс.

Сы вылӧ видзӧдтӧг, мый воӧм изьватас да татчӧс олысь саамъяс, тшӧтш кӧр видзысьяс, костын йитӧдъясыс вӧліны абу вывті бурӧсь, изьватас локтӧм бӧрын Кола кӧджын татчӧс кӧр видзӧмыс заводитіс ӧдйӧ сӧвмыны. Изьватас стадаясыс лоины ёна ыджыдджыкӧсь саамъяслӧн стадаясысь.

Гашкӧ, помкаыс вӧлі сыыын, мый изьватас и саамъяс дзик разнӧй ногӧн сӧвмӧдісны кӧр видзӧмсӧ. Саамъяслы кӧръясыс колісны сӧмын транспорт пыдди, а изьватас лӧсьӧдісны товарнӧ-производственнӧй кӧр видзӧм.Торъяліс и налӧн оланіныс. Саамъяс олісны вежаясын (зоръясысь вӧчӧм чом), а изьватас – кык судтаа пу керкаясын, на дорын вӧліны и уна сикас овмӧс стрӧйба.

Комияс вӧліны грамотаа йӧзӧн, а саамъяс да яранъяс – этшаджык: 1927 воын комияс пӧвстысь 45%-ыс вӧлі грамотнӧй, яранъяс пиысь – 29%-ысь абу унджык, а саамъяс пиысь – сӧмын 3%.

Дерт, ӧтлаын олігӧн коми, саамъяс да яранъяс тӧдчисны ёрта-ёрт выланыс. Сідз, коми маличаяс (малича дорӧ вурӧм капюшона да кепыся, тайӧн найӧ торъялісны саам маличаысь), тӧбӧкъясыс да пимъясыс вӧліны бурджыкӧсь. Но и изьватас кужысьяс босьтісны саамъяслысь нойӧн да бисерӧн куысь вӧчӧмторъяссӧ мичмӧдӧмсӧ. Зэ тӧдчана, мый коми, саамъяс да яранъяслӧн аскоста сёрнитан кывнас лоӧ вочасӧн изьва кыв. Но колӧ пасйыны, мый тайо мутасын вӧлі артмӧма уникальнӧй куимкывъялун – унджык кӧр видзысьыс да и став йӧзыс кужис сёрнитны суседыслӧн кыв вылас. Ӧнія кадӧ татшӧм аскостса сёрнитан кывнас лоис роч кыв.

Ӧні Кола кӧджын изьватас олӧны ёнджыкасӧ Ловозерскӧй районын, Ловозеро, Каневка, Сосновка да Краснощелье сиктъясын.

Pages: 1 2 3 4