Изьватаслӧн чужӧм-лоӧм. Изьва сикт
Изьватас (тадзи шуӧны асьныссӧ татчӧс йӧз) – коми йӧзлӧн торъя этнографическӧй чукӧр. «Изьватас» нимсӧ позьӧ вуджӧдны коми кыв вылысь кыдз «войтыр, коді олӧ Изьва ю пӧлӧн». Кыдз торъя этнос изьватас заводитісны артмыны 16 нэмся мӧд юкӧнас коми (удорачи да емватас), рочьяс (ёнджыкасӧ новгородсаяс, архангельсксаяс да чилимдінсаяс) да ненечьяс сорласьӧм подув вылын Изьва ю пӧлӧн, Печӧра юлӧн шуйга вожын. Чайтӧны, мый изьватаслӧн лоӧмыс топыда йитчӧма лунвыв районъясын сёян тырмытӧм понда комияслӧн войвылӧ овмӧдчӧмкӧд. Аслыспӧлӧс шӧринӧн изьватаслӧн лои Изьва сикт, сійӧ вӧлі артмӧма 1567 воын.
Изьва сикт ӧдйӧ сӧвмис-паськаліс, и 1646 воын нин тані вӧлі 65 овмӧс. Медводдза изьватаслӧн вӧліны татшӧм овъяс: Сметанин, Филиппов, Истомин, Хозяинов, Терентьев, Канев, Анофриев (Ануфриев), Вокуев, Дуркин, Витязев, Артемьев, Нечаев, Рочев да мукӧд. Тайӧ овъясыс ӧніӧдз на ёна паськалӧмаӧсь Изьва районын.
Изьва ю пӧлӧн изьватаслӧн овмӧдчӧм
18 нэмся мӧд юкӧнӧдз Изьва сикт вӧлі Изьва ю дорын изьватаслӧн дзик ӧти оланінӧн. Но 1740-ӧд вояссянь изьватас зэв зіля заводитӧны овмӧдчыны Изьва ю катыд да кывтыд муясын. Медводдзаясӧн лоисны Изьва сикт гӧгӧрын сиктъяс – Сизяб (Ыб) (артмӧма 1745-1763 воясын), Гам (1745-1763), Ласта (1745-1763), Мокчой (1745-1763), Кулим (1745-1763). Сэсся заводитӧны артмыны сиктъяс да грездъяс катыд веськыд берегас – Шелляюр (1763-1766), Діюр (1763-1772), Краснобор (1763-1765), Галпи (1763-1769; медводдза нимыс – Дібӧж), Галфедь (артмӧма 1763 во бӧрын), Кельчиюр (1763-1770), Изьвавом либӧ Усьте (1763-1766), Кыдзкар (1777). Тайӧ жӧ кадӧ артмӧ и Картаёль сикт (1763-1768), Изьва юлӧн шуйга берегас Изьва сиктысь лунвылынджык.
Картаёль нималӧ сійӧн, мый сикт дорын вӧліны аддзӧмаӧсь миян эраӧдзса II сюрсӧд вося – миян эраса I сюрсӧд вося 5 важъя овмӧдчӧмин. Тайӧ жӧ кадпаснас пасйӧны и Краснобор сикт дорын 19 нэмын аддзӧм кӧрт кӧлуй. Сёрджык кадӧ, стӧчджыка кӧ, ыргӧн-бронза нэм помын да кӧрт нэм заводитчигӧн артмӧны Чаркабӧж сикт дорын овмӧдчӧминъяс. Найӧ лӧсялӧны Ванвисдін культура кадлы. Важъя овмӧдчӧминъяс аддзисны и Кельчиюр сикт дорысь. Археологъяс серти, медводдза овмӧдчӧминъясыс тані лоисны мезолит кадӧ на. Стӧч тайӧ кадӧ артмӧма вӧлӧм сиктсянь неылын лунвыв-рытыввылӧ важ йӧзлӧн оланін. Сыкӧд матын эм и мӧд оланін, сійӧ артмылӧма бронза нэмын.
19 нэмын изьватас заводитӧны овмӧдчыны мукӧд муясын. 19 нэмлӧн медводдза юкӧнас артмӧны татшӧм сиктъяс да грездъяс: Пиль Ёгор (легенда серти сылы подувсӧ пуктіс 1804 воын Изьваса кресьтянин Рочев, но документъясын медводдзаысь сійӧ паныдасьлӧ 1859 воын сӧмын), Шель (артмӧма 1840-ӧд воясын), Няшабӧж (1846). 19 нэмлӧн мӧд юкӧнас артмӧны Бакур (артмӧма 1850 да 1859 вояс костын), Брыка (1850-1859), Варыш (1850-1859), Васильевка (1850-1858), Ёль (1850-1859), Кипъёва (1855), Косъёль (документъясын медводдзаысь паныдасьлӧ 1859 воын), Вертеп (артмӧма 1859 во бӧрын; легенда серти, артмӧма ӧттшӧтш Краснобор сикткӧд 18 нэмын нин), Чаркабӧж (1878), Мирскӧй (медводдза керкаыс тані вӧлӧма нин 1870 воын), Чика (1879).
Изьватаслӧн семьяыс тайӧ кадӧ пырджык вӧлі уна челядя. Мукӧддырйи вӧлі весиг 15 челядь. Сідз, Букур приходса исповедальнӧй ведомосьтъяс серти, 1892-1917 воясын семьяясын шӧркодя вӧлі 11-13 морт.
19 нэм помса Изьва – тайӧ Кардор губернияын сикт, кӧні чужӧ медся уна челядь. Но и кулалісны кагаясыс тшӧтш зэв ёна – 1000 чужӧм кагаысь кувсьыліс 213-сянь 484 кагаӧдз. Кулӧм помкаясӧн ёнджыка вӧліны висьӧмъяс да эпидемияяс – ляті (1896), писти (1900), скарлатина (1901).
19 нэм помын изьватас заводитӧны овмӧдчыны Из (Урал) сайӧ (Об ю пӧлӧн) да Кола кӧджӧ, тані ӧнӧдз на олӧны воысьяслӧн йылӧмыс (рӧдвужыс).
Изьватаслӧн удж сикас да экономика. Кӧр видзӧм
Медводз изьватас ёнджыкасӧ олісны вӧралӧм, тшак-вотӧс ӧктӧм, чери кыйӧм, скӧт видзӧм да видз-му вӧдитӧм тшӧт весьтӧ. Но 18 нэм шӧрын нин медшӧр уджнас лоӧ кӧр видзӧм. Тайӧ кадӧ изьватас заводитӧны нин петавны тундраӧ кӧръясӧн.
Найӧ унатор босьтісны войвывса суседъяслысь, яранъяслысь, но пыр бурмӧдісны кӧр видзанногсӧ. Сідз, изьватас медводдзаӧн мӧвпыштісны «бригада-вахтаа» кӧр видзанног. Сылӧн медшӧр аслыспӧлӧслуннас вӧлі кӧялан (кочуйтан) оланногысь ӧтилаын олӧм-вылӧм вуджӧм да ас олан сикт-грездъяс дорӧ тӧв кежлӧ кӧр стадаяссӧ вайӧдӧм. Выльторъясӧн сідзжӧ вӧліны стадаяссӧ во чӧж видзӧм-дӧзьӧритӧм, саридз дорӧ бурджык кадӧ мунӧм, кӧръяссӧ висьӧмъясысь кокасьтӧм да с.в.
Изьватас медводдзаӧн вӧчисны кӧр видзӧмсӧ экономикаын вузӧс юкӧнӧн да лӧсьӧдісны колястӧм производство. Найӧ вузалісны кӧрысьлысь ставсӧ – яйсӧ, кусӧ, сыысь вӧчӧм нярсӧ, сюръяссӧ, лысӧ да ставнас гырк пытшкӧссӧ.
1842 воын изьватаслӧн вӧлі 124 сюрсысь унджык кӧр, а 1882 воын нин – 194,5 сюрс. 19 нэм помын изьватас лоисны медгырысь кӧр видзысьясӧн Большеземельскӧй тундраын. Дерт, такӧд тшӧтш сӧвмисны и кӧр видзӧмкӧд йитчысь занятиеяс: няр вӧчӧм, транспорт, кӧр прӧдуктаӧн вузасьӧм. Шуам, 1900 во кежлӧ нярсӧ вӧчисны 62 кучик вӧчан заводын, и ставыс найӧ вӧліны изьватас промышленникъяслӧн. Няр вӧчан шӧринъясӧн вӧліны Изьва да Краснобор вӧлӧсьтъяс.
Зэв ёна сӧвмӧ вузасьӧм. Изьватас-вузасьысьяс топыда йитчӧны нималана ярманга шӧринъяскӧд – Туръя, Емдін, Яренск, Туглим да Совдоркӧд. Совдорса ярманга вылӧ вайлісны чери, кӧр ку да мукӧдтор. Регыд и самӧй Изьваын тшӧтш лоисны ярмангаяс: кыкысь тӧлын и ӧтчыд гожӧмын. Сэні позис ньӧбны быдсяматор: кӧр прӧдуктаяс, сьӧла-ура, пӧтка, гӧрд да еджыд чери, мӧс вый да вӧрпа ку. Гашкӧ, кодӧскӧ чуймӧдас тайӧ лыддьӧгас мӧс вый? Йӧла скӧтсӧ Изьваӧ вайлісны Югдінысь. Но мӧс видзӧмын сідз жӧ, кыдзи и кӧр видзӧмын, изьватас водзмӧстчисны и лӧсьӧдісны вайӧм скӧт подув вылын выль пӧрӧда. Выль пӧрӧдаыс вӧлі сэтшӧм бур, мый 19 нэм шорын быдлаын гижисны: «Некутшӧм мӧд местаын Кардор губернияын оз вӧчны сэтшӧм чӧскыд йӧв да вый, Изьва кындзи… и тані весиг сыр ньӧти абу лёкджык голландия сырысь». Ӧніӧдз изьваса йӧла прӧдукцияыс нималӧ оз сӧмын Коми Республика пасьта, но и Россияын.
19 нэм помын-20 нэм заводитчигӧн пӧшти быд сиктын Изьва ю пӧлӧн вӧліны миллионеръяс. Изьватаслӧн котыр кланъяс контролируйтісны зэв ыджыд муяс Кола кӧджсянь Об лайколаӧдз. Стӧч изьватас котыр нуӧдісны став ичӧт чукӧра тӧварӧн вузасьӧмсӧ Россияса европейскӧй войвылын. 19 нэм помын-20 нэм заводитчигӧн изьватас нярӧн заводитісны водитчыны быдлаын, шуам, Парижын мода петкӧдланінъясын. Сідз, тайӧ вузасьӧмлӧн колясъясыс ӧнӧдз на эмӧсь изьватас сёрнисикасын, шуам, «канапель» кыв (canapel — диван (изьватас ногӧн — пуысь вӧчӧм вундалӧмӧн мичмӧдӧм диван).
Кӧр видзӧм пуктіс подув абу сӧмын экономика сӧвмӧмлы, но и выль муясӧ водзӧ овмӧдчӧмлы-паськалӧмлы. 19 нэм заводитчигкежлӧ кӧ вӧлі овмӧдӧма сӧмын Изьва юлӧн улыс юкӧныс да сы дорӧ йитчысь Печӧра ю пӧлӧн муяс, то 19 нэм помас нин вӧлі овмӧдӧма ставнас Шӧр Печӧра вожъясыс (Колва, Усва юяс), Большеземельскӧй да Канин тундра, Кола кӧдж, Об ю ковтыс. И быдлаын изьватас артмӧдісны сикт-грездъяс.
Революциябӧрся Изьва район. Сӧвет кадколаст
20 нэм заводитчигӧн изьватаслӧн овмӧдчӧминъяс вӧліны быдлаын ӧнія Коми Республикалӧн войвывса юкӧнас. Сӧвет кадколастӧ тайӧ ӧтувъя изьватас мутассӧ юклісны выль административнӧй границаясӧн. Изьва вожын, Уква ю вылын мусир перйыны заводитӧм лоис подулӧн Ухта район лоӧмлы, кӧрт туй стрӧитӧм янсӧдіс Сосногорск да Печӧра районъяс, а биару куйлӧд восьтӧм торйӧдіс и войвыв юкӧнсӧ асшӧр административнӧй юкӧнӧ – Ускар (Усинск) район.
1918 вося тӧвшӧр тӧлысь 24 лунӧ Изьваын тупкисны вӧлӧсьтса земскӧй управа, мӧд луннас власьтыс вуджис Сӧветъяс киӧ. Гӧрдъяс да еджыдъяс костын чорыд тышъяс бӧрын, и весиг еджыдъяслӧн недыр кад кежлӧ власьтсӧ босьтӧм бӧрын, 1920 вося урасьӧм тӧлысь помын Изьваын вӧлі котыртӧма Печораса революционнӧй комитет. Сійӧ примитіс Сӧветъяслысь власьт.
Революция, эпидемияяс да тшыг вояс вӧсна изьватас воштісны 721 мортӧс. Сӧвет кадколаст заводитчигӧн тані немтор эз вӧв и эз тырмы. 1921 вося косму тӧлысьын заводитчисны Сӧветъяслы паныд шызьӧмъяс, но найӧс пӧдтісны тайӧ жӧ вося лӧддза-номъя тӧлысьын.
Ньӧжйӧ ставыс бӧр заводитӧ сувтны кок вылӧ. Бӧр заводитӧны уджавны Укваса прӧмыселъяс, стӧч найӧ и могмӧдісны изьваса да печораса сикт-грездъясын олысьясӧс карасинӧн да солӧн. 1923 воын заводитӧ уджавны гортын уджалысьяслӧн артель, найӧ вӧчалісны кӧр куысь пимъяс, шапкаяс, кепысьяс, тюнияс и бура вузалісны Москваын. Активнӧя заводитӧ сӧвмыны кыйсьӧм-вӧралӧм.
1929 вося сора тӧлысьын вӧлі артмӧдӧма Изьва район, вӧлӧсьт пыдди котыртӧма сиктсӧвет.
1939 воын Сыктывкар, Ухта да Изьва костын заводитӧны лэбавны самолётъяс.
Сӧвмӧ и видз-му овмӧс. Паськалӧ йӧла-яя скӧт видзӧм, баля видзӧм. Сиктъясын видзисны курӧгъясӧс, быдтісны уна сикас градвыв пуктас: картупель, капуста, турнепс. Шелляюрын лои став Изьва район вылӧ судостроение шӧрин. 70 во чӧж сэні стрӧитісны да дзоньталісны 100, 150, 200 и 600 тонна груза баржаяс, груз да пассажир новлӧдлысь суднояс, брандвахтаяс, дебаркадеръяс, буксир-толкачьяс да с.в.
Вӧр лэдзӧм да пуысь мӧдтор вӧчӧм вӧлі 20 нэмса 30-80-ӧд воясся экономикаын зэв тӧдчана юкӧнӧн.
20 нэмын позьӧ торйӧдны нӧшта кык гы выль овмӧдчӧминъяс лоӧмын. 1920-1930-ӧд воясын артмӧны Пустыня сикт, Койю посёлок, Кӧсьта сикт (тані шемӧсмӧдана уна роч йӧз овмӧдчисны), Том посёлок (вӧрлэдзысьяслӧн посёлок), Ыргӧншар посёлок (кылӧдчысьяслӧн посёлок). 1965 воын артмис медся том овмӧдчӧмин Изьва районын — Междуречье посёлок .
1990-ӧд вояс помсянь Изьва район мутасын заводитӧны перйыны мусир. Тайӧ, кыдзи чайтӧны уна специалист да тані олысьяс, лёкнога тӧдчис районлӧн экология вылӧ да татчӧс олысьяслӧн дзоньвидзалун вылӧ.
20 нэмся мӧд джынйын изьватас заводитӧ бура петкӧдчыны ставмирса спортын. Сідз, 1952 воын легкоатлет Александр Ануфриев, Діюр сиктысь петӧм морт, лоис эзысь призёрӧн 10000 метра дистанция вылын котралӧмын Хельсинкиын гожся олимпиада дырйи. 1976 вося Олимпиадаын Инсбрук карын Раиса Сметанина Мокчой сиктысь босьтіс кык зарни медаль 10 км лызьӧн котралӧмын да эстафетаын. А 1980 вося Олимпийскӧй ворсӧмъяс дырйи Лейк-Плэсид карын Василий Рочев, Букур сиктса зон, лоис олимпийскӧй чемпионӧн лызя эстафетаын.
Велӧдӧм, культура да дзоньвидзалун видзӧм
Медводдза вичкоса школа Изьваын вӧлі восьтӧма 1820 воӧ кресьтянин Прокопий Ануфриевлӧн сьӧм вылӧ. Бӧрынджык сы подув вылын лоас вӧчӧма зонъяслы сиктса училище, а 1871 воӧ сы бердын восьтасны ремесленнӧй класс. 1873 воӧ вӧлі восьтӧма нывкаяслы училище.
1862 воын воссис сиктса училище Красноборын, 1875 воын – Мокчойын. 1885 воӧ вӧлі восьтӧма вичкоса школа Сизябын, 1894 воын – Галпиын.
1896 воын восьтісны медводдза больнича. 1900 воын восьтісны медводдза библиотека. 1923 воӧ Изьваын восьтісны челядьлы медводдза сад.
1921 воын вӧлі котыртӧма просвещение юкӧн, сійӧ кывкутіс велӧдӧмысь да культураысь.
1927 воӧ Изьваын восьтісны профтехшкола, медым дасьтыны ю флотын уджалысьясӧс. 1932-1933 воясын тані жӧ уджаліс Ухта-Печораса горно-нефтянӧй техникум. 1930 вося кӧч тӧлысьын Изьва сиктын воссис РСФСР-са Наркомземлӧн шӧр тшупӧда специальнӧй велӧдчанін — кӧр видзӧм да ветеринария кузя Ижмо-Печорскӧй техникум. Уджалан кадколастӧ сійӧ дасьтіс 112 зоотехникӧс,155 ветеринарӧс, 99 кӧр видзысьӧс. А 1931 воын Шелляюрын вӧлі котыртӧма фабрикаын да заводын велӧдчан школа, тані, дерт, дасьтісны уджалан (рабочӧй) профессияясӧ.
1934 воӧ Шелляюрын котыртісны медсестраяслы 6 тӧлысся курсъяс. Во мысти тайӧ курсъяссӧ вежисны 2 вося школаӧн. Школаыс уджаліс 4 во и дасьтіс 56 шӧр тшупӧда медицинаын уджалысьӧс. Школа помалысьясыс уджалісны медсестраясӧн да фельдшеръясӧн Изьва, Усть-Чилимдін да Усвавом районса бурдӧдчанінъясын. Тайӧ жӧ вонас вӧлі восьтӧма Мокчойса педагогика техникум, кӧні дасьтісны начальнӧй класса велӧдысьясӧс. Техникумас, Изьва районса олысьяс кындзи, велӧдчисны Усвавом, Чилимдін, Кожва, Мылдін районса олысьяс.
1936 воын Шелляюрын вӧлі восьтӧма ю техникум, кӧні дасьтісны ю флотын уджалысьясӧс.
1939 воӧ Изьва сиктын воссис колхозно-совхознӧй театр. Сӧмын медводдза вонас театрын вӧлі петкӧдлӧма 176 спектакль. Театрыс уджаліс 1941 воӧдз.
1940 воын Изьва районын вӧлі 2 шӧр школа, 10 абу тыр шӧр школа, 13 начальнӧй школа. Сыысь кындзи, уджалісны зооветеринарнӧй, педагогическӧй, ю техникумъяс, сӧветскӧй уджалысьясӧс дасьтан школа, фабрично-заводскӧй училище судостроительяс да судоремонтникъяс дасьтӧм могысь, Печораса пароходстволӧн ремесленнӧй училище, окружнӧй колхознӧй школа и медсестраясӧс дасьтан школа.
1961 воын Изьва сиктын воссьӧ челядьлы музыкальнӧй школа. 1965 воын тані жӧ котыртӧма и йӧзкостса музей.
Ӧнія Изьва район да история боксянь административнӧя юклӧм
1708-1780 — Кардор губерния, Сардор уезд / Мозын уезд
1780-1784 — Вӧлӧгдаса наместничество, Кардор обласьт, Мозын уезд
1784-1796 — Кардорса наместничество, Мозын уезд
1796-1891 — Кардор губерния, Мозын уезд
1891-1922 — Кардор губерния, Печора уезд (юрсикт — Чилимдін), изьватас сиктъяс пырӧны некымын вӧлӧсьтӧ
1922-1929 — Кардор губерния, Коми (Зыряналӧн) Автономия обласьт, Изьва-Печора уезд (юрсикт — Изьва)
1929-1936 — Войвыв Край, Коми (Зыряналӧн) Автономия обласьт, Изьва район (юрсикт — Изьва)
1936-1992 — Коми Автономнӧй Советскӧй Социалистическӧй Республика, Изьва район (юрсикт — Изьва)
1962-1964 — Коми Автономнӧй Советскӧй Социалистическӧй Республика, Изьва-Чилимдін район (юрсикт — Чилимдін)
1992-ӧніӧдз — Коми Республика, Изьва район (юрсикт — Изьва)