Нэмъяс чӧж артмис аслыспӧлӧс изьватас культура, сэні тыдовтчӧны комияслӧн, рочьяслӧн да яранъяслӧн уджалан да олан традицияяс, йӧзкостса искусство, лов могмӧдан культура да асгӧгӧрса олӧмсӧ гӧгӧрвоан элементъяс. Важ вылӧм йылысь паметьсӧ топыда видзӧны изьва семьяясын, найӧ тӧдӧны ассьыныс вужъяссӧ, видзӧны важъя, традиционнӧй паськӧм, эмбур да фотояс. Пӧль-пӧчьяс помнитӧм да почитайтӧм – изьватас культуралӧн подув, юкны позьтӧмтор, и тайӧ тыдалӧ весиг морт нимын: мортсӧ нимӧн шуигӧн, изьватас, кыдзи и став комиыс, медводз шуӧны сылӧн пӧльяслысь да батьлысь ним, а сӧмын помас нин мортыслысь нимсӧ. Шуам, Парша Нина — Нина Парфеновна; Кӧсьта Митрук Саш — Александр, Митрофан Константиновичлӧн пи.
Фольклор
Изьватаслӧн фольклорыс зэв озыр, тані эм уна сикас жанр: кӧлысьдырся бӧрдӧдчанкывъяс, сьылӧдчанкывъяс, гуасян да потандорса сьыланкывъяс, удждырся сьыланкывъяс, шмонитан сьыланкывъяс, висьтъяс да мойдъяс, вӧралан висьтъяс, эскытӧм проза.
Изьватас фольклорлӧн медся нималана юкӧнӧн лоӧ изьва-колва эпос – изьва кыв вылын сёрнитысь колва яранъяслӧн да войвывса комияслӧн йӧзкостса творчествоын уникальнӧйтор. Изьва-колва эпос – тайӧ изьватас кӧр видзысьяслӧн эпическӧй сьыланкывъяс, тшӧкыда найӧс сьылісны и коми, и яран ногӧн. Асьныс сьылысьясыс нимтӧны тайӧ эпическӧй произведениеяссӧ яран сьыланкывъясӧн, яран мойдъясӧн, сьылэмен яран мойдъясӧн, яран мойдъясӧн изьватас кылэн. Медводдзаӧн татшӧм сьыланкывъяссӧ гижис венгерскӧй туялысь Баратоши Бенедэк 1911 воын Канин кӧджын. Но сӧмын1956-58 воясӧ фольклористъяс Ю. Рочев и Э. Васои восьтісны став мирыслы Колва ю ковтасын, Коми Республикаса Усинск район да Яран асвеськӧдлан кытш костын тырвыйӧ изьва-колва эпическӧй традиция. Изьва-колва фольклорнӧй традицияыслысь медшӧр чукӧрсӧ вӧлі гижӧма1950–1970 воясын Коми Республикаса Изьва-Печӧра районын, Кола да Канин кӧджын, а сідзжӧ Ямалын изьва кывйӧн сёрнитысь йӧзлысь.
Ӧнія фольклор жанръясысь позьӧ пасйыны тӧдысь Тандзе Марья йылысь вомгора висьтъяс.
Гажъяс да обрядъяс
Сы вылӧ видзӧдтӧг, мый унджык изьватасыс лыддьӧны асьныссӧ православнӧйӧн (мукӧдлаын эм на и важ крестлы эскӧм – старообрядчество), ӧніӧдз на эмӧсь и меставывса традиционнӧй эскӧмъяс. Тайӧ бура тыдалӧ изьватас гажъясын.
Торъя тӧдчанлунаӧсь календарнӧй гажъяс да обрядъяс. Сідз, быд сиктлӧн эм аслас «Храм празьник» – тайӧ сиктлӧн историяын зэв тӧдчана лун. Шуам, Вертеп Храм пасйӧны моз тӧлысь 14 лунӧ. Коркӧ важӧн тайӧ луннас став грездӧн скӧт кулӧм вӧсна ёна кевмысисны енлы, и скӧтыс бурдіс. Галпи Храм — Троича лун, Діюр Храм — моз тӧлысь 2 лун, Илля лун, Шелляюр Храм — сора тӧлысь 28 лун, Кирита да Улита лун, Усьте Храм — моз тӧлысь 9 лун, Пантелей лун, Галфедь Храм — сора тӧлысь 6 лун, Иван лун да с.в.
Изьватас культуралӧн аслыспӧлӧслуныс бура тыдовтчӧ Ыджыд лун пасйигӧн. Традиция серти, Ыджыд лунводзса войнас сувтӧдлісны ыджыд качайяс. Татшӧм качайяссӧ ӧніӧдз на позьӧ аддзыны изьва сиктъясын Коми Республикаын и Из сайын.
Медся тӧдчана гажъяс пиысь лыддьысьӧ Илля лун (моз тӧлысь 2 лун). Тайӧ луннас кӧр видзысьяс ордйысисны кӧръяс вылын, чӧскыда пусисны-пӧжасисны. Гаж помалӧм бӧрын кӧр видзысьяс заводитісны вӧрзявны тӧвъяинъясӧ, мый вӧлі матынджык налӧн сикт дорын. Илля лун лыддьысис гожӧм да ар костӧн. Чайтісны, мый весиг купайтчыны позьӧ пажынӧдз, а сэсся пажын кад бӧрын пӧ ваыс кулӧ.
Сиктъясын олысь изьватас ёнджыка пасйӧны Иван лун, ӧд сыкӧд йитчӧма турун пуктан кад заводитчӧм. Тайӧ луннас (а бурджык – войнас) колӧ чукӧртны бурдӧдчан турунъяс. Чайтӧны, мый стӧч тайӧ каднас туруныс медся вына.
Медся мича изьва гаж – «Луд». Сійӧс пасйӧны лӧддза-номъя тӧлысь медбӧр вӧскресенньӧӧ либӧ сора тӧлысь медводдза вӧскресенньӧӧ – турун пуктан кад заводитчытӧдз. «Видзе пыран лун водзын» — «видзьяс вылӧ петан лун водзын». Гажлӧн медшӧр иныс — Изьва да Куръя юяс костын дi. Кӧть и гажыс, вузасьӧм да фольклор коллективъяслӧн петкӧдчӧм мунӧ лунчӧж, но гажыслӧн кульминацияыс заводитчӧ рытнас вӧвъясӧн ордйысьӧмъяссянь и помасьӧ сӧмын шонді петігӧн. Стӧч тайӧ вуджан кадыс и иныс петкӧдлӧны гажлысь сакральностьсӧ.
Гажлӧн медся мича юкӧн – вӧрӧтаӧн мунӧм, тані участвуйтӧны Изьва районса быд сиктын, поселокын да грездын олысь йӧз, а сідзжӧ мукӧд регионысь воӧм изьватас. Мича национальнӧй паськӧма изьватас мунӧны йӧктӧмӧн да сьылӧмӧн став Изьва сикт кузя да вуджӧны Изьва ю мӧд берегӧ, ді вылас. Тані водзӧ йӧктӧны, гажӧдчӧны. Том нывъяс пырӧдчӧны «Мича ижемка» конкурсӧ: налы колӧ не сӧмын петкӧдлыны ассьыныс мича традиционнӧй костюм, но и традиционнӧй культура серти тӧдӧмлунъяс. Тані жӧ котыртӧны и невестаяслысь хоровод, кӧні быттьӧн кӧ тӧдмасьӧны разнӧй сиктысь нывъяс да зонъяс, а гармошка вылын ворсысь зонъясӧс пыртӧны гармонистъясӧ.
«Луд» гажлӧн нӧшта ӧти традиция топыда йитчӧма мӧд муясӧ мунысьяскӧд. Гаж дырйи найӧ босьтӧны ичӧтик пу либӧ вужйӧдӧм быдмӧг Изьва муысь да сюйӧны сійӧс муӧ асланыс гортас Кола кӧджын либӧ Из сайын. Тайӧ быдмӧгыс – изьватас костын йитӧд.